Witamina K1 i K2 – czym się różnią i gdzie występują?

Reklamy często przedstawiają K1 jako „witaminę krzepnięcia”, a K2 jako oddzielny składnik kierujący wapń do kości i z dala od tętnic. To wygodny, lecz nadmiernie uproszczony podział. Obie formy są kofaktorami tego samego enzymu karboksylującego białka, ale różnią się źródłami, łańcuchem bocznym, metabolizmem i rozmieszczeniem w tkankach. Z tych różnic nie wynika jeszcze, że każda zdrowa osoba potrzebuje kapsułki K2.

Jedna rodzina, wiele związków

Witamina K to nazwa grupy związków o wspólnym pierścieniu chemicznym. Filochinon, czyli K1, ma łańcuch fytylowy. Menachinony K2 oznacza się jako MK-n, gdzie liczba określa długość łańcucha izoprenowego. Najczęściej omawia się MK-4, MK-7 i MK-9, ale nie są one wymienne w każdym badaniu.

MK-4 jest szczególna, ponieważ organizm może wytwarzać ją z filochinonu w niektórych tkankach. Długie menachinony są produkowane przez bakterie i występują w fermentowanej żywności. Bakterie jelitowe również tworzą K2, lecz nie wiadomo dokładnie, ile tej puli jest wchłaniane i wykorzystane.

Co witamina K robi w organizmie?

Aktywna witamina K jest potrzebna do gamma-karboksylacji określonych białek. Należą do nich czynniki krzepnięcia, białko C i S, osteokalcyna w kości oraz białko MGP występujące w naczyniach i chrząstce. Proces ten umożliwia białkom wiązanie wapnia i pełnienie funkcji.

Nie oznacza to prostego transportu wapnia przez kapsułkę. Kości zależą również od aktywności fizycznej, białka, wapnia, witaminy D, hormonów i leczenia osteoporozy. Zwapnienie naczyń jest złożonym procesem związanym z wiekiem, nerkami, cukrzycą, paleniem i stanem zapalnym. K2 nie usuwa istniejącej blaszki jak środek czyszczący.

Gdzie występuje K1?

Najbogatsze źródła K1 to jarmuż, szpinak, brokuł, kapusta, sałaty i inne zielone części roślin. Filochinon występuje też w oleju sojowym i rzepakowym. Ponieważ jest rozpuszczalny w tłuszczach, dodatek oleju do warzyw może poprawić wchłanianie.

K1 jest silnie związana ze strukturami chloroplastów, dlatego jej biodostępność z całych liści jest mniejsza niż z oleju lub tabletki. To nie czyni warzyw „gorszym” źródłem — dostarczają również błonnika, folianów, potasu i innych składników. Dla większości osób dobrze zbilansowana dieta pokrywa zapotrzebowanie na witaminę K.

Gdzie występuje K2?

Natto, fermentowana soja, zawiera bardzo dużo MK-7. Sery dojrzewające dostarczają różnych dłuższych menachinonów, ale ilość zależy od kultur bakteryjnych i technologii. MK-4 występuje w małych ilościach w mięsie, jajach i niektórych produktach mlecznych. Bazy żywieniowe dla K2 są mniej kompletne niż dla K1.

Nie da się więc wiarygodnie policzyć K2 z każdego jadłospisu na podstawie ogólnej tabeli. Oficjalne normy zwykle odnoszą się do całkowitej aktywności witaminy K lub filochinonu, a nie wyznaczają osobnego obowiązkowego celu dla MK-7. Brak natto w diecie nie jest równoznaczny z niedoborem.

Dlaczego MK-7 utrzymuje się dłużej?

Badania farmakokinetyczne wykazują, że po spożyciu MK-7 pozostaje w krążeniu dłużej niż K1 i przy regularnym stosowaniu osiąga stabilniejsze stężenie. Dłuższy łańcuch boczny wpływa na transport w lipoproteinach i dystrybucję. To może ułatwiać karboksylację niektórych białek w ciągu doby.

Farmakokinetyka nie jest jednak równoznaczna z wynikiem zdrowotnym. Preparat może wyraźnie obniżać niekarboksylowane MGP lub osteokalcynę, a mimo to nie zmniejszyć liczby złamań, udarów lub zawałów. Z tego powodu wybór MK-7 tylko dlatego, że „działa 72 godziny”, jest zbyt prostym argumentem.

Kości: obiecujące biomarkery, niepewne złamania

Witamina K jest potrzebna osteokalcynie, więc badania suplementacji często mierzą jej niekarboksylowaną formę. K1 i K2 poprawiają ten marker. Aktualizowany przegląd 36 prób wykazał jednak, że po usunięciu badań o wysokim ryzyku błędu korzyści dla gęstości kości malały, a wpływ na złamania nie był pewny.

Metaanalizy skupione na K2 u kobiet po menopauzie dają bardziej korzystne wyniki dla odcinka lędźwiowego, ale są heterogeniczne i obejmują także wysokie dawki MK-4 stosowane w Japonii jako lek. Nie należy przenosić ich na małą dawkę MK-7 z dowolnego suplementu. Więcej szczegółów zawiera artykuł witamina K2 — formy, kości i interakcje.

Naczynia: marker nie jest tomografią

MGP hamuje mineralizację naczyń i potrzebuje witaminy K do aktywacji. Suplementacja często obniża nieaktywny dp-ucMGP. Przegląd kontrolowanych prób nie wykazał jednak konsekwentnego zahamowania zwapnienia, miażdżycy lub sztywności tętnic. Nowsza metaanaliza sugeruje możliwe spowolnienie zwapnienia, lecz autorzy również wzywają do lepszych RCT.

W dużej próbie u mężczyzn ze zwapnieniem zastawki aortalnej MK-7 z witaminą D nie zahamowały progresji po dwóch latach. Wyniki różnych populacji nie są identyczne, ale wspólny wniosek brzmi: nie ma podstaw do obietnicy „oczyszczania tętnic”.

Kto jest narażony na niedobór?

Jawny niedobór u zdrowego dorosłego jest rzadki. Ryzyko rośnie przy ciężkich zaburzeniach wchłaniania tłuszczu, chorobach dróg żółciowych, długiej antybiotykoterapii w określonym kontekście i niektórych chorobach przewlekłych. U noworodków zapasy są małe, dlatego profilaktyczne podanie witaminy K po porodzie ma szczególne znaczenie.

Rutynowy pomiar K1 lub K2 we krwi nie jest powszechnym testem stanu odżywienia. Czas protrombinowy zmienia się głównie przy klinicznie znaczącym niedoborze i zależy od wielu czynników. Decyzję o diagnostyce podejmuje się na podstawie choroby i objawów, a nie marketingowego testu „niedoboru K2”.

Jak wybrać suplement, jeśli istnieje wskazanie?

1. Ustal cel. Niedobór, leczenie osteoporozy i profilaktyka ogólna to różne pytania.
2. Sprawdź formę. MK-4, MK-7 i K1 nie są jedną substancją w badaniach.
3. Przejrzyj leki. Szczególnie warfarynę, acenokumarol, antybiotyki i leki zmniejszające wchłanianie tłuszczu.
4. Nie dubluj zestawów D3+K2. Zsumuj ilości z multiwitaminy i preparatów na kości.
5. Nie zastępuj terapii. K2 nie jest zamiennikiem leku przeciw osteoporozie lub leczenia sercowo-naczyniowego.

O ryzyku w połączeniu z terapią piszemy w materiale suplementy a leki przeciwkrzepliwe. Zestawy z wapniem i D wymagają osobnej oceny — zobacz wapń i witamina D oraz różnice między D2 i D3. Więcej materiałów znajduje się w kategorii Witaminy i minerały.

Najczęstsze pytania

Czy K2 jest ważniejsza od K1?

Nie da się tak uogólnić. Obie formy uczestniczą w aktywacji białek zależnych od witaminy K, a K1 jest główną formą diety. K2 obejmuje kilka związków o różnej kinetyce.

Czy do każdej witaminy D trzeba dodać K2?

Nie. Nie ma zasady, że każda dawka D wymaga kapsułki K2. Decyzja zależy od diety, wskazania, leków i stanu zdrowia, a nie od marketingowego obowiązkowego duetu.

Czy K2 usuwa wapń z tętnic?

Nie udowodniono takiego działania. Suplementacja zmienia MGP, ale próby kliniczne nie wykazują konsekwentnego cofania ani zatrzymania zwapnień.

Czy przy warfarynie trzeba unikać wszystkich zielonych warzyw?

Nie. Najważniejsza jest stała, przewidywalna podaż i kontrola INR. Nagłe usunięcie warzyw może być równie problematyczne jak nagłe zwiększenie spożycia.